Strafprozessrecht
Täter-Opfer-Ausgleich (TOA)
Een Pflichtverteidiger is geen gekozen raadsman (Wahlverteidiger), maar een Strafverteidiger, die door de rechter in een geval van "notwendige Verteidigung" in de zin van § 140 StPO aan de verdachte wordt toegewezen. De verdachte kan daarbij zijn voorkeur voor een bepaalde Verteidiger kenbaar maken.
De Pflichtverteidiger kan rechtstreeks bij de Duitse Staat declareren. Mocht de verdachte onverhoopt veroordeeld worden, dan zal deze de voorgeschoten kosten alsnog op de veroordeelde verdachte verhalen; behoudens wanneer het jeugdstrafrecht is toegepast. De Pflichtverteidiger mag trouwens ook bijkomende financiële afspraken met de verdachte maken.

De inzet van mediation in het strafrecht.

§ 46a StGB
Hat der Täter 1. in dem Bemühen, einen Ausgleich mit dem Verletzten zu erreichen (Täter-Opfer-Ausgleich), seine Tat ganz oder zum überwiegenden Teil wiedergutgemacht oder deren Wiedergutmachung ernsthaft erstrebt oder 2. in einem Fall, in welchem die Schadenswiedergutmachung von ihm erhebliche persönliche Leistungen oder persönlichen Verzicht erfordert hat, das Opfer ganz oder zum überwiegenden Teil entschädigt, so kann das Gericht die Strafe nach § 49 Abs. 1 mildern oder, wenn keine höhere Strafe als Freiheitsstrafe bis zu einem Jahr oder Geldstrafe bis zu dreihundertsechzig Tagessätzen verwirkt ist, von Strafe absehen.
§ 46a StGB -Täter-Opfer-Ausgleich, Schadenswiedergutmachung
De term Täter-Opfer-Ausgleich betekent letterlijk: "schikking/regeling tussen dader en slachtoffer". Het gaat om een vorm van victim-offender mediation (VOM): een buiten- of in-processtrafrechtelijke interventie, waarbij dader (Täter) en gelaedeerde/slachtoffer (Opfer) in een (of meerdere) begeleid(e) gesprek(ken) of bemiddeling samenkomen met het oog op:
  • erkenning van de daad door de dader;
  • verwerking van het conflict;
  • (materiële of immateriële) vergoeding of uit­wisseling;
  • vermindering van de gevolgen (voor slachtoffer, dader, maatschappij).

Het TOA-instrument is dus een (proces)mogelijkheid binnen het Duitse strafrecht. Het is op verschillende plaatsen verankerd in de Strafprozessordnung (StPO) en in de richtlijnen voor de Staatsanwaltschaft. In § 46a StGB (Strafgesetzbuch) is bijvoorbeeld opgenomen, dat Gericht of Staatsanwaltschaft in daarvoor geschikte gevallen op het bestaan van de TOA moeten attenderen.


Doelstellingen en kenmerken van de TOA
a) Doelstellingen
  • Het bieden van een alternatief kanaal voor de verwerking van het delict: slachtoffers krijgen stem, en de dader krijgt kans tot het nemen van verantwoordelijkheid.
  • Het bevorderen van Wiedergutmachung (met name materiële of immateriële vergoeding) buiten louter strafoplegging.
  • Het verlichten van de belasting van het justitiële apparaat: door afspraken te maken buiten de volwaardige strafprocedure om (in geschikte gevallen).
  • Het voorkomen van Folge-Konflikte (naderende conflicten tussen dader en slachtoffer) en het ondersteunen van de sozialer Frieden.

b) Kenmerken
  • Vrijwilligheid: deelname van zowel dader als slachtoffer is altijd vrijwillig
  • Bemiddeling door neutrale derde: vaak via gespecialiseerde TOA-diensten of mediator
  • Communicatief proces: gesprek tussen dader, slachtoffer (en eventueel mediators, familie, en andere betrokkenen)
  • Niet-exclusief voor lichte delicten, maar vooral geschikt voor “geeignete Fälle”
  • Geen vervanging van strafrechtelijke sanctie in alle gevallen, maar kan leiden tot procedurele voordelen (zoals Einstellung, Strafmilderung).


Systematiek: wanneer, hoe en wie
a) Toepassingsgebied: wanneer is TOA geschikt?
  • De wet stelt niet strikt vast dat de TOA uitsluitend bij “lichte” misdrijven mag worden toegepast; uit de jurisprudentie blijkt dat de geschiktheid afhankelijk is van factoren zoals de aard van het delict, relationele afstand tussen dader en slachtoffer, bereidheid tot bemiddeling, en de helderheid van het feitencomplex =>
    • Voorbeelden van geschiktere zaken: relatief eenvoudige vermogensdelicten, geweldsdelicten met beperkte schade, jeugdige daders, zaken waarbij slachtoffer en dader bereid zijn tot gesprek.
    • Minder geschikt zijn zaken met bijvoorbeeld levensdelicten, grote machtsongelijkheid, extreem trauma, of wanneer slachtoffer duidelijk geen bemiddeling wil.

b) Proces & fase
  • Initiatief: kan komen van de dader, slachtoffer, mediator, Staatsanwaltschaft of rechter. Vaak wordt slachtoffer gewezen op mogelijkheid van TOA (bijvoorbeeld door rechter of Staatsanwaltschaft (§ 46a StGB)).
  • Voorbereiding: intake door mediator, informeren van partijen, toetsing of bemiddeling mogelijk/zinvol is, afspraken over vrijwilligheid en rechten.
  • Bemiddeling: gesprek(en) tussen dader en slachtoffer met mediator, bespreking van de daad, gevolgen, gevoelens, mogelijk herstelvoorstel, vergoeding of andere afspraak.
  • Afsluiting: vastlegging van overeenkomst (schriftelijk of mondeling), communicatie aan Staatsanwaltschaft c.q. Gericht, mogelijk procedurele consequenties.

c) Rol van de strafrechtelijke procedure
  • De TOA kan plaatsvinden vóór, tijdens of zelfs na het strafproces => dus zowel in het Ermittlungsverfahren als in het Hauptverfahren of zelfs buiten de rechter om.
  • De rechtspleging bevat instrumenten om TOA mogelijk te maken
  • Wanneer een TOA-afspraak is gemaakt en nagekomen, kan dit leiden tot een lagere straf of zelfs een Einstellung des Strafverfahrens.


Aandachtspunten

a) Voor de dader:
  • een succesvolle TOA kan leiden tot positief procesverloop: Einstellung (sepot) of mogelijk strafvermindering
  • de TOA-bemiddeling is altijd vrijwillig; de dader kan altijd terugtrekken zonder negatieve gevolgen


b) Voor het slachtoffer:
  • het slachtoffer moet voldoende geïnformeerd zijn over rechten, vrijwilligheid, en wat deelname betekent: geen druk, en geen illusies over afloop.
  • de ingeschakelde mediator moet (uiteraard) neutraal zijn en slachtoffers mogen niet opnieuw geïntimideerd of getraumatiseerd worden door het TOA-proces
  • ook als een TOA plaatsvindt, blijft civielrechtelijke vordering tot schadevergoeding c.q. smartengeld mogelijk.


De landelijke instelling Servicebüro für Täter‑Opfer‑Ausgleich und Konfliktschlichtung functioneert al sinds 1992 als centraal aanspreekpunt voor TOA‐initiatieven.
Vragen? Stuur ons een bericht en wij nemen op korte termijn contact met U op.